Krachtige decentrale overheid en democratie

20.10.2018

Kroonbenoeming burgemeester uit de Grondwet!

D66 wil dat de belangrijkste bestuurders in ons land – zoals de burgemeester – direct door de bevolking worden gekozen. Zodat hun besluiten goed democratisch gelegitimeerd zijn. In 2018 hebben we hier een eerste stap toe gezet, toen op initiatief van D66 de benoeming van de burgemeester bij koninklijk besluit uit de Grondwet is gehaald. Dit maakt de weg vrij voor een burgemeestersverkiezing. Andere institutionele hervormingen, zoals het afschaffen van geborgde zetels in de waterschappen en het toestaan van correctieve referenda, zijn ook nodig om in de toekomst voor voldoende zeggenschap van mensen in onze formele democratie te zorgen.

Het Nederlandse decentrale bestuur functioneert doorgaans goed, maar het kan beter. Bestuurders en volksvertegenwoordigers in gemeenten en provincies zijn zichtbaar op zoek naar een nieuwe rol. D66 speelt daarbij vaak, zoals in Utrecht, Leiden en Hilversum, een voortrekkersrol door ruimte te bieden voor maatschappelijke initiatieven en nieuwe vormen van burgerparticipatie op allerlei niveaus van de samenleving. Door de decentralisatie van taken, herschikking van verantwoordelijkheden binnen het openbaar bestuur en maatschappelijke veranderingen worden andere eisen aan decentraal bestuur gesteld. Hiermee ontstaan nieuwe uitdagingen aan de democratie, waarop de bestaande praktijk onvoldoende antwoord biedt. De rijksoverheid moet ruimte creëren, middelen ter beschikking stellen en mechanismen ontwikkelen om experimenten op het gebied van bestuurlijke vernieuwing en participatieve democratie mogelijk te maken en systematisch te evalueren. 

Daarbij moet het probleemoplossend en besluitvormend vermogen van het decentraal bestuur beter. Veel sociale, economische en ruimtelijke ontwikkelingen vinden plaats op een grotere schaal dan de gemeente, in de regio. Dat is ook te zien bij maatschappelijke organisaties en bedrijven op het terrein van zorg, welzijn en onderwijs die steeds vaker regionaal opereren. De decentralisaties in bijvoorbeeld zorg en jeugdhulp dragen hier aan bij. Veel, voornamelijk kleinere, gemeenten zijn sterk afhankelijk geworden van regionale samenwerkingsverbanden op grond van de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr). De meeste van deze regionale regelingen staan op te grote afstand van de gemeenteraden en hebben onvoldoende bestuurlijke en democratische inbedding en politieke controle. Terwijl regionale samenwerking te vaak te weinig bestuurskracht en te veel bestuurlijke drukte oplevert. Juist voor deze taken, die de directe levenssfeer van mensen raken, is dat kwalijk.

D66 wil daarom dat de beleidsrijke taken van deze regionale samenwerkingsverbanden worden behartigd door echte decentrale overheden met een eigen direct gekozen volksvertegenwoordiging. De betrokken gemeenten moeten daarom fuseren tot een omvang die beter aansluit bij hun maatschappelijke opgaven en taken. Dat dit voordelen oplevert wordt gesteund door de toegenomen tevredenheid over gemeentelijke diensten van burgers in fusiegemeenten. Gemeenten moeten de ruimte krijgen zelf fusiepartners te kiezen. 
D66 wil dat als een voormalige fusiegemeente een nieuwe fusie aangaat, de bewoners van de oorspronkelijke kernen zich kunnen uitspreken voor verschillende voorkeurspartners. In sommige gebieden kunnen we ons ook voorstellen dat daarbij voor de schaal van de huidige provincie wordt gekozen. Gemeenten kunnen zelf bepalen of zij taken willen uitoefenen op het niveau van de huidige bestaande gemeenten, stadsdelen of wijken. Daarmee kan ook worden gewaarborgd dat de overheid dichtbij mensen aanwezig en herkenbaar blijft. Ten slotte zijn niet alle opgaven in één schaal te vangen. Ook grotere gemeenten zullen er niet aan ontkomen om voor sommige taken in interregionaal verband samen te werken. D66 wil dat bovengemeentelijke regelingen altijd vergezeld gaan van duidelijke voorwaarden voor politieke verantwoording. Elke betrokken gemeenteraad moet zijn controlerende rol goed kunnen vervullen met een mogelijkheid om in te grijpen. Vanuit deze ontwikkelingen ontstaan verschillen tussen gemeenten. D66 verwelkomt deze verschillen als toegenomen maatwerk.