Marchantlezing 2026: politieke psychoanalyse, met poëzie als uitdager
Door Vincent Stuer
Zelden is een politieke zondvloed zo indringend beschreven als in ‘Het verhaal van een Duitser’ van Sebastian Haffner (1907-99). De Duitse democratie werd in de jaren dertig niet met een groot gebaar weggeveegd, maar versmacht in een samenloop van omstandigheden die uiteindelijk leidden tot ‘een collectieve ineenstorting—een miljoenvoudige, gelijktijdige en individuele zenuwinzinking’.
Ook Professor Nathalie Tocci koos voor haar Marchantlezing voor de menselijke aanpak: hoe reageren Europeanen op het besef dat hun wereld ten onder gaat — of toch: een wereld die bewoog volgens regels die Europa onderschreef, en die leek overwegend in de juiste richting te bewegen? Tocci beschreef herkenbare types: apocalyptici, die geen licht aan het eind van de tunnel meer zien; vernielers, die het einde van het oude, toch onwerkbare systeem met een zekere opluchting tegemoet zien; nostalgici, die zich aan elke strohalm vastklampen in de ijdele hoop dat het allemaal nog wel zal meevallen; en vechters, vaak tegen beter weten in.
In gesprek met defensiespecialist Michelle Haas en woordkunstenaar Zaïre Krieger werd duidelijk hoezeer de types overlappen: hoe dieper je in de Europese politiek gaat graven, hoe pessimistischer je vaak wordt, gaven de academici toe. En een lichte neiging tot nihilisme is soms moeilijk te onderdrukken, zei ook Krieger, als je het onrecht en de onoprechtheid van de oude wereld voor ogen houdt.
Maar optimisme moet je uiteindelijk máken, en de drie panelleden doen dat elk op hun manier. Door politiek de marges op te zoeken van wat wél kan (Tocci), door militair kleine allianties te bouwen die de Europese veiligheid kunnen stutten als de grote alliantie het helemaal zou begeven (Haas), door met spreken en organiseren terug te vechten (Krieger).
Een democratie heeft woorden nodig om droom en werkelijkheid te verbinden
Ik ben het hartstochtelijk oneens met journalist Chris Aalberts, die op zijn honger bleef met ‘een probleemanalyse, geen oplossingen’. Eerst omdat ze wel degelijk keuzes maakten: bijvoorbeeld Michelle Haas, die zei niet te geloven in een Europees leger in plaats van de NAVO, wel in de terugvaloptie van een NAVO zonder de VS.
Of Nathalie Tocci’s beeld van een Europese avant garde, bestaande uit geïmproviseerde ‘coalitions of the willing’ op verschillende geopolitieke taken of regio’s, die een web weven waar we in het ergste geval op kunnen terugvallen. Dat is niet de lijn van de Europese federalisten, die traditioneel meer oog hebben voor eenvormigheid, met aansturing vanuit de Commissie (dus niet de lidstaten) en controle door het ene Europese parlement.
Of de vraag rond Canada, waar Tocci de mooie analogie maakte met de ‘non-aligned’ beweging uit de Koude Oorlog: de principes waarop de EU gebaseerd is, zijn niet beperkt tot Europa. De Europese Unie kan zich met recht en rede opwerpen als de primus inter pares onder de middenmachten, maar dat betekent niet noodzakelijk dat Europees lidmaatschap onrealistisch uitgebreid moet worden tot voorbij de letterlijke of politieke grenzen van wat dat vandaag inhoudt. Dat is niet de lijn die de Europese Commissie momenteel uitdraagt.
Noem me oppervlakkig, maar als ik op anderhalf uur tijd minstens drie keer tot twijfelen getriggerd word over meningen die toch al een tijd meegaan, ben ik intellectueel uitgedaagd.
Ik had evenmin de indruk dat de rest van de zaal zat te wachten op een discussie over Artikel 42(7) TEU (Mutual Defence Clause) of een Europese variant van Artikel 4 (Emergency Security Protocol). (Wie het wel wil weten: Tocci en Haas hebben er pagina’s over volgeschreven — lees onze vorige blog posts hier en hier.) Ik weet wel dat ze een daverend applaus kregen, zoals bij geopolitieke debatsessies zelden of nooit het geval is.
En dat had alles te maken met de opdracht die Zaïre Krieger met stijl en scherpte bij hen neerlegde. ‘Congruence’, noemde ze het. Europa heeft nood aan een eerlijke overeenstemming van macht en idealen, maar ook over onmacht en het onvermijdelijke eigenbelang. Leg dat dan uit en spreek de al te menselijke neiging tegen, waarmee mensen anders een eerlijke leugenaar als Trump gaan verkiezingen boven de leugenachtige waarden waarmee Europese politici al te vaak schermen.
Een democratie heeft woorden nodig om droom en werkelijkheid te verbinden. Zogezegde oplossingen zijn tot in den treure herhaald, van tientallen Commissievoorstellen tot een 99-pagina’s tellend D66-verkiezingsprogramma. Waar het ons aan ontbreekt zijn principes die verhelderen hoe de wereld werkt, hoe we die in overeenstemming kunnen brengen met onze idealen en macht, en de vraag waar in een democratie alle andere vanaf hangen: hoe we mensen méékrijgen in dat verhaal. Met ‘humility, honesty and hope’, zo vatte VMS-moderator Daniël Schut die uitdaging samen.
De Marchantlezing werd een oefening in politieke psychoanalyse, met poëzie als aanjager, en het was een plezier om zien.