Nathalie Tocci en de kunst van het geopolitieke overleven 

Door Vincent Stuer

‘Europa moet de taal van de macht leren spreken,’ zei Rob Jetten niet lang na zijn aantreden. De Italiaanse Nathalie Tocci weet hoe. 
 
De genodigde voor de Marchantlezing 2026 kent als politiek wetenschapper de geschiedenis en de mechanismen van de Europese buitenlandpolitiek als geen ander. Als souffleur van Europese Hoge Vertegenwoordigers voor het buitenlands beleid Federica Mogherini en Josep Borrell Fontelles kent ze ook de beperkingen ervan.  
 
Maar wie denkt dat zoveel ervaring je ook gematigd maakt, moet Tocci’s columns in the Guardian er maar eens op nalezen. Keer op keer fileert ze het Europese optreden —of het gebrek daaraan— en daarbij schuwt ze de scherpe woorden niet: over Groenland: ‘laf’ ; tegenover Iran: een ‘ramp’ ; na Venezuela: ‘dom’; inzake Gaza: ‘medeplichtig’.   
 
Europa’s felste critici zitten altijd in het pro-Europese kamp. 
 
Want dat is ze ook, pro-Europees, vanuit een werelds perspectief zoekend naar manieren om daar als Europa greep op te houden. Tocci was penvoerder voor de ‘Global Strategy for the European Union’s Foreign and Security Policy’ uit 2016, en tekende mee aan de lijnen vanwaaruit Europa haar diplomatieke, economische en steeds meer ook gewapende macht gezamenlijk kan inzetten.  
 
Gedreven door waarden en rechtsstatelijkheid, maar ook realistisch en uit welbegrepen eigenbelang. Alleen door Europese samenwerking zijn die waarden belangen te verenigen en verdedigen, klonk het: ‘The EU’s credibility hinges on our unity, on our many achievements, our enduring power of attraction, the effectiveness and consistency of our policies, and adherence to our values.’ Geopolitiek is de kunst van het haalbare, leert Tocci. 
 
Tien jaar later is wat toen haalbaar leek, vaak achterhaald. ‘This is no time for global policemen and lone warriors,’ schreef ze, ‘[our interests and values] are best served in an international system based on rules and on multilateralism.’ Halfweg Trumps tweede termijn klinkt dat als een verre droom. Van internationaal recht of regels of betrouwbare bondgenootschappen schiet niets meer over, de VS gedraagt zich de ene dag als lone warrior en de volgende als global policeman. Dus is de EU dingen gaan doen die destijds ondenkbaar waren, met een ongeziene defensiesamenwerking en zelfs -financiering als beste voorbeeld. Of Canada opnemen als geassocieerd lid van de EU. In 2016 had zelfs de meest idealistische federalist het niet durven denken. 
 
Tocci’s onvrede komt vooral uit het besef dat de EU de kunst van het balanceren van idealen en macht maar niet echt onder de knie lijkt te krijgen. De mogelijkheden zijn er wel degelijk: wettelijk, diplomatiek, militair. Maar terwijl de EU geopolitiek stappen vooruitzet, schrikt het er politiek er telkens net voor terug.  
 
Op defensie doen we bijvoorbeeld zoveel meer, maar niet zoveel beter. En dat terwijl operationele capaciteiten geen kwestie van geld maar van integratie zijn, en afschrikking uiteindelijk een politieke zaak is—een militair equivalent van Mario Draghi’s ‘Believe me, it will be enough’, zeg maar. Alleen zo kom je tot ‘the permanence needed to structurally build a European way of war’, een geloofwaardig alternatief voor als het ergst denkbare toch realiteit wordt. 
 

En zelfs een ongekende stap als de opening naar Canada kan als een boemerang terugkomen, als het draagvlak ontbreekt. Want zelfs nu Europa, tot ieders verrassing, een geopolitiek vangnet is geworden voor democraten van Oekraïne tot Ottawa, dan nog blijft de Brusselse politiek haar eigen grootste probleem. ‘Von der Leyen’s security proposals are sensible and urgently needed’, schreef Tocci eerder deze maand, een integratie van diplomatieke middelen kan Europa een stuk geloofwaardiger maken voor partners en dus afschrikwekkender voor tegenstanders.  
 
Maar wie wil macht delen als de slagkracht daarna betwijfelbaar blijft of, zoals onder Von der Leyen steeds meer het geval is, als de politieke besluitvorming een black box is? ‘In her years at the helm of the commission she has grown a reputation for centralising power and overstepping boundaries, irking other EU officials in Brussels as well as European capitals… It would be tragic if European governments ended up killing off a set of good ideas because of Europe’s institutional turf wars. Rearranging the deck chairs on the Titanic is the last thing Europe and its partners need right now.’  
 
Democratie hou je niet internationaal overeind door ze intern te beknotten.  
 
Op drie november geeft Nathalie Tocci haar Marchantlezing in Tivoli Vredenburg, Utrecht, waarna ze in dialoog gaat met defensie-expert Michelle Haas en spoken word-artiest annex taalbaas Zaïre Krieger.  
 
Lees meer en koop hier je tickets: https://d66.nl/events/marchantlezing/