De blijvende boodschap van Jan Terlouw

Door Gijs Toussaint

Het is soms makkelijk om te vergeten hoe rijk en divers de carrière van Jan Terlouw was. De meeste mensen kennen hem vandaag als de man van het touwtje uit de brievenbus, en natuurlijk als schrijver. Naast zijn werk in de politiek publiceerde hij bijna veertig boeken, waarbij hij twee Gouden Griffels won. Dit kwam allemaal nog na een succesvolle loopbaan als kernfysicus. Begrijpelijk dus dat we Terlouws tijd als leider van D66 en de zijn bijdrage aan het sociaal-liberale gedachtegoed wel eens vergeten. Maar dat maakt die bijdrage niet minder belangrijk. Afgelopen zondag zou Jan Terlouw 95 jaar oud zijn geworden. Een goed moment om terug te kijken naar zijn bevlogen politiek in de jaren zeventig en tachtig.

Vijftig jaar geleden zag de politiek er op z’n zachtst gezegd anders uit. Dat blijkt bijvoorbeeld goed uit de spotjes in de zendtijd voor de politieke partijen. In 2025 zien we daar een stralende Rob Jetten in een strak geregisseerde productie de boodschap kort en energiek overbrengen. In 1976 moet men ruim 9 minuten kijken naar een tourbus die over het mediapark in Hilversum rijdt. Terlouw is tourgids en vertelt rustig over de verschillende omroepen waar de bus langsrijdt. Pas helemaal op het einde komt de politieke boodschap: of de mensen zo vriendelijk willen zijn een brief te schrijven met daarin hun antwoord op de vraag of D66 moet blijven bestaan. Zelf weten ze het nog niet zeker.

Een groeiende welvaart moet altijd in dienst moet staan van groeiend geluk

We vinden het vandaag misschien een oersaaie campagne, maar: het werkt wel. D66 verzamelt duizenden handtekeningen en nieuwe leden; Terlouw gaat door als lijsttrekker. En dus gaat hij het land door en de zalen in om zijn verhaal te vertellen. De retoriek van Terlouw is een stuk minder kabbelend van toon dan zijn campagnefilmpjes, maar haast net zo onherkenbaar voor de moderne politieke volger. Eén van deze speeches is nog in de archieven terug te vinden.

Voor een goed gevulde zaal maakt Terlouw meteen duidelijk dat het hem menens is: ‘We leven in een crisis van de westerlijke cultuur’, opent hij. Het is een verhaal dat Terlouw eerder heeft gehouden bij de Algemeen Politieke Beschouwingen van 1976 en waar hij nu mee de verkiezingscampagne ingaat. Wat opvalt is hoe weinig het in de speech gaat over de politieke waan van de dag. Terlouw heeft het niet over wetten die hij wil steunen, ministers die hij goed of slecht vindt of partijen die hij wel of niet uitsluit. ‘Grondpolitiek, vermogensaanwasdeling, investeringen, zeker, zeer belangrijk’, zegt Terlouw met wegwuivende gebaren. Hij wil het liever over iets anders hebben: ‘onze technocratie vliegt ons naar de keel’.

De vooruitgang van onze technologie en welvaart in de jaren na de Tweede Wereldoorlog hebben ons volgens Terlouw veel gebracht, maar ook wat gekost:

‘Als we dat niet willen, hoeft onze oude vader niet meer bij ons in huis. En de buurman hoeft niet meer in een koetsje de dokter te gaan halen, als ons kind ineens ziek is. En we zijn niet meer van acht robuuste buurtgenoten afhankelijk om onze geliefde naar hun laatste rustplaats te dragen. […] Wetenschap en techniek hebben bereikt dat dit alles beter, vlugger, betrouwbaarder kan worden opgelost, en dat is goed. Maar, er zijn daarbij menselijke contacten verloren gegaan en die zijn niet vervangen door iets anders. Een daarom, denk ik, worden de mensen eenzaam. Daarom is het misschien dat mensen geen verantwoordelijkheid meer voor elkaar voelen’.

Dit is voor Terlouw de kern van de bestaansreden van D66. Er zijn in 1977 nog altijd problemen met de ongelijke verdeling van kapitaal, maar Terlouw ziet ook een probleem in de ongelijke verdeling van informatie, kennis en besluitvorming: ‘problemen die te maken hebben met de crisis van de hebberige, westerlijke cultuur. En die problemen politiseert D66’.
Het is een geluid dat je vandaag niet snel zal horen in Den Haag, maar het is wel een belangrijke herinnering voor sociaal-liberalen. De herinnering dat wie wil individualiseren moet oppassen voor vervreemding, en dat een groeiende welvaart altijd in dienst moet staan van groeiend geluk.

Er is nog veel meer van Terlouw te vinden in de archieven. In 1977 had hij al een indrukwekkende carrière achter de rug en nog een lang en inspirerend leven voor de boeg. In al die tijd bleef hij bijzonder consistent. In zijn toespraken, televisie-optredens en boeken bleef hij er op hameren dat het leven om meer draait dan geld en macht op de korte termijn. Dat we onze natuur moeten beschermen, moeten omkijken naar onze medemens en moeten zorgen voor toekomstige generaties. Die visie is vandaag niet minder relevant.