De route naar digitale onafhankelijkheid

In de afgelopen maand is Europa meermaals geconfronteerd met de risico’s van digitale afhankelijkheid. In het scenario ‘Europe 2031’ wordt een situatie geschetst (gepubliceerd op 10 juni j.l.) waarbij de
Verenigde Staten (en ook China) in 2028 (binnen twee jaar) besluiten om exportbeperkingen op te leggen aan de nieuwste en krachtigste modellen voor kunstmatige intelligentie. In de echte wereld gebeurde dat amper twee dagen later. Binnen 90 minuten heeft de Amerikaanse overheid de toegang tot Fable 5 (Anthropic) voor niet-Amerikanen ontzegt. Twee weken later gebeurde dit ook met de nieuwste modellen van het bedrijf OpenAI. Twee maanden hiervoor werd de toegang tot Mythos (Anthropic) beperkt tot een zeer selecte groep Amerikaanse bedrijven die met het model als eerste veiligheidslekken konden dichten, voordat de toegang verder werd opengezet voor bijvoorbeeld Europese bedrijven en instanties – die kwetsbaar zijn tot ook zij die toegang krijgen. Open standaard alternatieven worden daarmee ook weer kwetsbaarder, omdat deze makkelijker te doorzoeken zijn op kwetsbaarheden. Dat leidt tot nieuwe vraagstukken als het gaat over (digitale) veiligheid.

Het speelt allemaal in een context waarbij de ontwikkelingen op technologisch vlak (met name in de commerciële sector) sneller gaan dan de overheid lijkt te kunnen bijbenen. Hoewel deze nieuwste modellen (nog) niet cruciaal zijn voor onze bedrijfsvoering laat het wel zien wat de politieke realiteit is van onze afhankelijkheid van Amerikaanse software. Binnen 90 minuten kan het besloten zijn dat de toegang tot niet alleen data, maar ook de softwareproducten zelf drastisch wordt beperkt, of zelfs volledig ontzegt. Vorig jaar is er na een incident bij het ICC al aandacht geweest voor de ernst van deze situatie. Toen werd zonder tussenkomst van een rechter de toegang tot de (Microsoft) mail van een hoofdaanklager op een (voor de VS) gevoelig dossier geblokkeerd. Verschillende overheidsorganen binnen Europa en Nederland hebben in de nasleep van het e-mailincident al rigoureuze maatregelen aangekondigd, anderen zetten stappen om het te gaan onderzoeken. In Frankrijk wordt de afhankelijkheid van Microsoft binnen zes maanden stevig afgebouwd. In Denemarken, Duitsland en Nederland onderzoeken diverse overheidsorganen momenteel de mogelijkheden om over te stappen naar niet-Amerikaanse alternatieven. In de Gemeente Amsterdam ligt er zelfs al een volledige strategie voor digitale onafhankelijkheid.

Het is belangrijk om deze kwestie niet alleen in de context van data, data toegang en data backups te bekijken, maar ook in de software-producten zelf. Ook in de relatie tot de vaak geopperde open standaard alternatieven en de veiligheidsaspecten van ongelijke toegang tot de nieuwste kunstmatige intelligentie. De ‘gereedschappen’ (tools) waarmee we de data op een waardevolle manier kunnen gebruiken in onze bedrijfsvoering is ook kwetsbaar. De raad vroeg met eerdere moties ook eerder al aandacht voor deze
situatie. We weten dat er back-ups zijn voor de data11, maar nu is ook bevestigd dat de toegang tot de systemen zelf onderdeel kunnen worden van een politieke blokkade. Door de komst van modellen zoals Mythos zijn ook open standaard alternatieven kwetsbaarder geworden in termen van cyberveiligheid – er valt dus een gesprek te voeren over de meest wenselijke weg voorwaarts.

Daarom hebben we aanvullende vragen over de uitvoeringsnota zoals gevraagd in Motie Wijnans, 2025.