{"id":30041,"date":"2016-01-21T16:48:19","date_gmt":"2016-01-21T14:48:19","guid":{"rendered":"https:\/\/d66.nl\/vanmierlostichting\/archive\/complexiteit-is-van-alle-tijden\/"},"modified":"2016-01-21T16:48:19","modified_gmt":"2016-01-21T14:48:19","slug":"complexiteit-is-van-alle-tijden","status":"publish","type":"archive","link":"https:\/\/d66.nl\/vanmierlostichting\/archive\/complexiteit-is-van-alle-tijden\/","title":{"rendered":"Complexiteit is van alle tijden"},"content":{"rendered":"Lees hier het pdf<\/a> van dit artikel.<\/em>\n\nHet is voor mensen lastig om hun eigen tijd te doorgronden. Het heden wordt vaak als complex ervaren, terwijl vroeger het leven eenvoudig en overzichtelijk zou zijn. In de Nederlandse geschiedenis wordt dit onderscheid tussen het \u2018overzichtelijke\u2019 verleden en het \u2018complexe\u2019 heden vaak geduid in termen van de verzuiling en ontzuiling. Deze versimpeling van de geschiedenis miskent de graduele verandering van de samenleving en continu\u00efteit tussen verleden en heden, meent Peter van Dam. <\/strong>\n\nDoor Peter van Dam<\/strong>\n\nIs het heden complexer dan het verleden? Spon\u00adtaan beantwoorden we deze vraag meestal beves\u00adtigend. Gezichtsbedrog ligt echter voortdurend op de loer wanneer we het heden met het verleden vergelijken. Een stad is op een plattegrond over\u00adzichtelijker dan gezien vanaf een willekeurige straat. Met de geschiedenis is het net zo: wat ge\u00adbeurd is, is dankzij de afstand in de tijd beter te overzien dan onze directe indrukken. Het verle\u00adden toont zich als een verhaal zonder alternatie\u00adven. Dat ook onze voorouders onder onduidelijke omstandigheden beslissingen moesten nemen met onzekere uitkomsten, onttrekt zich gemak\u00adkelijk aan het oog. Toch hadden mensen ook vroe\u00adger vaak het gevoel de complexiteit van hun eigen tijd niet te kunnen bevatten. Steeds weer stuiten historici in hun bronnen op twijfelende mensen die net als wij de wereld om hen heen vaak moei\u00adlijk kunnen inschatten.\n\nPogingen om vat te krijgen op de wereld om ons heen waren de drijvende kracht achter de op\u00adkomst en ontwikkeling van de moderne weten\u00adschap. IJverige geleerden vulden encyclopedie\u00ebn in een poging de kennis van de wereld te ordenen. Aanvankelijk deden ze dit nog vanuit het idee dat \u00e9\u00e9n mens zich het vergaarde zou kunnen eigen maken: de homo universalis <\/em>bleef sindsdien altijd een ideaal, waaraan echter nooit iemand voldeed. Gaandeweg werd dit ideaal dan ook opgegeven: het weten van de wereld bleek meer dan \u00e9\u00e9n mens kon bevatten. De steeds terugkerende onzeker\u00adheid over het heden en de toekomst in het alle\u00addaagse leven getuigt minstens even indringend van de zekerheid die we wel hebben; dat we de wereld om ons heen nooit helemaal kunnen overzien.\n\nVoor dat onrustige heden biedt de geschiedenis een welkom vluchtpunt. We kunnen er eens rus\u00adtig voor gaan zitten, de feiten op een rijtje zetten, het wezenlijke van het onbelangrijke scheiden en onszelf voorzien van een verklaring over hoe het heden uit dat verleden is voortgekomen. Daarbij is het dan natuurlijk zaak niet met een ingewik\u00adkeld en meerduidig verhaal op de proppen te ko\u00admen. Maar wat als het verleden daarbij dusdanig versimpeld wordt, dat we het niet meer begrij\u00adpen? Dat gevaar dreigt in Nederland waar het ver\u00adleden als overzichtelijk verzuild wordt weggezet, tegenover het complexe ontzuilde heden.\n\nAan de hand van de tegenstelling van verzuiling en ontzuiling hebben Nederlanders de afgelopen vijftig jaar geprobeerd de verhouding van verle\u00adden en heden te bepalen. Politici, publicisten en wetenschappers gebruikten de term verzuiling vanaf het midden van de twintigste eeuw in een polemisch debat over de ordening van de Neder\u00adlandse maatschappij. Voor- en tegenstanders van de organisatie in hechte, afgezonderde gemeen\u00adschappen stonden lijnrecht tegen over elkaar. Te\u00adgenstanders gebruikten de beeldspraak van de zuilen om te suggereren dat katholieken en ortho\u00addoxe protestanten vasthielden aan een achter\u00adhaalde, starre en hi\u00ebrarchische vorm van organisatie. Volgens voorstanders waren zuilen juist een ideaal: een hecht netwerk van organisa\u00adties van trouwe gelovigen, dat in staat zou zijn om samen met andere zuilen het dak van de Neder\u00adlandse overheid stevig te stutten. Beide groepen tekenden met deze beeldspraak dus welbewust een karikatuur van hun eigen tijd, ofwel om het te bekritiseren, ofwel om burgers tot trouw aan de eigen organisaties op te roepen. Gaandeweg is deze karikatuur steeds vaker aan\u00adgezien voor een correcte weergave van de realiteit. Het feit dat veel Nederlanders helemaal geen deel hadden uitgemaakt van de hechte gemeenschap\u00adpen van katholieken, orthodoxe protestanten en sociaal-democraten verdween naar de achter\u00adgrond, net als het feit dat sociaal-democraten sinds het einde van de oorlog afstand hadden ge\u00adnomen van het ideaal van organisatie in eigen kring. De vele conflicten over de vraag wat wel en wat niet in eigen kring georganiseerd moest wor\u00adden, pasten ook niet in dit beeld. Evenmin hadden de veranderingen die in de jaren van de vermeen\u00adde verzuiling plaatsvonden een plek in het histo\u00adrische beeld van een statische samenleving.\n\nToen vanaf eind jaren zestig het idee opkwam dat de maatschappij ingrijpend veranderde, werd de karikatuur van de zuilen en het dak aan het verle\u00adden toegeschreven. Sindsdien is het gemeengoed dat Nederland vroeger verzuild was, maar nu een ontzuild land is. Zo stond naast een karikatuur van de geschiedenis ook een vertekend beeld van het heden. Dat beeld was gebaseerd op het idee dat rond de jaren zestig radicaal met het verleden gebroken zou zijn. Die breuk zou drie terreinen omhelzen: de plaats van religie in de samenle\u00adving, de manier waarop burgers zich in de civil society <\/em>organiseren en de manier waarop politiek werd bedreven.\n\nIn de politiek, zo vermoedde bijvoorbeeld politi\u00adcoloog Arend Lijphart, zou onder invloed van ontzuiling afstand genomen worden van de paci\u00adficerende stijl van de elites, die het voorgaande tijdperk had gekenmerkt. Om de mondige kiezers aan zich te binden zouden politici gedwongen worden zich scherper van elkaar af te bakenen. Sociologen en politicologen verwachtten in de jaren zeventig dat dit tot polarisatie tussen een conservatief en een progressief kamp zou leiden. Weliswaar was in die jaren inderdaad een nieuwe, minder zakelijke en meer polemische politieke stijl te bespeuren. Dat nam echter niet weg dat Nederlandse politici aangewezen waren op com\u00adpromissen om te kunnen regeren. Niet alleen wa\u00adren politici van confessionele partijen minister in Joop den Uyls \u2018meest linkse kabinet uit de Neder\u00adlandse geschiedenis\u2019, ook bleek Den Uyl zelf be\u00adreid tijdens crises als de Lockheed-affaire terug te grijpen op de pacificerende strategie\u00ebn die ook voorheen in gebruik waren geweest. Nog duidelij\u00adker bleek de continu\u00efteit met het verleden uit het optreden van minister-president Ruud Lubbers, die zichzelf als boegbeeld van de zakelijke politiek presenteerde (Daalder, 1995: 98). In de hoogtijda\u00adgen van het poldermodel in de jaren negentig ge\u00adloofde vrijwel niemand meer dat zich in de Nederlandse politiek sinds de jaren zestig een scherpe breuk had voorgedaan (Te Velde, 2010: 205-226).\n\nOver de veranderingen in de wijze waarop Neder\u00adlanders zich sinds de jaren zestig organiseren is de afgelopen jaren ook twijfel gerezen. De beeld\u00adspraak van de verdwijnende zuilen suggereerde dat de vertrouwde organisaties afbrokkelden. Ne\u00adderland werd zo een ge\u00efndividualiseerd land, waar mensen steeds minder binding met elkaar hadden. Net als op het terrein van de politiek zijn de afgelopen jaren steeds meer vraagtekens bij dat beeld van de civil society <\/em>geplaatst. Zo spreken de sociologen Jan Willem Duyvendak en Menno Hurenkamp (2004) liever van een overgang van zware naar lichte gemeenschappen in de naoor\u00adlogse jaren. Nederlanders zijn nog altijd actieve en \u2018verbonden\u2019 burgers, maar ze hebben minder behoefte aan organisatie in hechte verbanden, die hen veel verplichtingen opleggen.\n\nTen slotte stond, waar het ging om de maat\u00adschappelijke rol van religie, ontzuiling voor velen gelijk aan secularisering. Tot de jaren zestig zou\u00adden Nederlanders trouwe gelovigen zijn geweest; sinds de jaren zestig echter zouden ze massaal hun geloof de rug toe hebben gekeerd. Nu zijn de kerken in de naoorlogse jaren inderdaad bedui\u00addend leger geworden. Tegelijkertijd is religie ech\u00adter ook nog altijd een factor van betekenis in de huidige samenleving. Op allerlei verschillende manieren blijven mensen vasthouden aan religi\u00adeuze overtuigingen en deze vertalen naar sociale activiteiten. Door de komst van islamitische mi\u00adgranten sinds de jaren zestig is er bovendien een belangrijke nieuwe groep gelovigen bij gekomen. Het heeft onder deze omstandigheden weinig zin om vast te houden aan het beeld van Nederland als een geseculariseerd land.\n\nIn plaats van een land dat het tegendeel is van zijn verleden ontstaat zo een beeld van een maat\u00adschappij die in de naoorlogse jaren gradueel ver\u00adanderd is. Ondanks de gegronde twijfel aan de scherpe tegenstelling tussen de verzuilde en de ontzuilde samenleving klampen de meeste Nederlanders zich echter vast aan deze historische mythe. Waarom hechten we zo aan deze voorstel\u00adling? Een eerste reden is gemakzucht. We houden liever aan een eenvoudige karikatuur van het ver\u00adleden vast die in ieder geval een aantal wezenlijke kenmerken benoemt, dan dat verleden nog eens opnieuw te moeten leren kennen. Daarnaast sluit dat beeld ook goed aan bij een wijdverbreid gevoel van nostalgie naar een tijd waarin de wereld nog overzichtelijk was en mensen nog vanzelfspre\u00adkend dingen samen deden. Die nostalgie gaat goed samen met het genoemde gevoel dat onze eigen tijd anders en veel complexer is. De tegenstel\u00adling tussen verzuiling en ontzuiling suggereert ons immers dat het overzichtelijke verleden er voor het ingewikkelde heden niet meer toe doet.\n\nDoor het heden zo af te zonderen staan we er echter bij als door de schijnwerpers van de toekomst verblinde dieren, die niet meer weten waar ze vandaan komen of waar ze heen moeten. Natuurlijk stelt de complexiteit van onze leefwe\u00adreld ons voor problemen. Via vele verschillende media worden we geconfronteerd met een stort\u00advloed aan informatie, met een wereldwijd vertakte economie, met een voortdurend veranderende leefomgeving en met een politiek die zich op vele verschillende niveaus afspeelt. Tegelijkertijd zijn er vele nieuwe middelen om onze wereld in kaart te brengen. Omdat complexiteit nauwelijks te meten valt, heeft het weinig zin om met andere tijden te concurreren om het etiket \u2018meest com\u00adplexe periode\u2019. Des te zinvoller is het om te proberen onze eigen wereld zo goed mogelijk te doorgronden. Daar helpen de versimpeling van de Nederlandse geschiedenis in termen van ver\u00adzuiling en ontzuiling en de onderliggende aan\u00adname dat het verleden het heden niets meer te zeggen heeft niet bij. Om ons hier en nu te ori\u00ebn\u00adteren hebben we niet alleen een geloofwaardige toekomstvisie, maar vooral ook stevige ankers in het verleden nodig.\n\n \n\nPeter van Dam <\/strong>is historicus aan de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceert voornamelijk over civil society, <\/em>religie en globalisering.\n\n \n\nLiteratuur <\/strong>\n