{"id":29991,"date":"2016-01-19T16:41:22","date_gmt":"2016-01-19T14:41:22","guid":{"rendered":"https:\/\/d66.nl\/vanmierlostichting\/archive\/de-belofte-van-nudge\/"},"modified":"2016-01-19T16:41:22","modified_gmt":"2016-01-19T14:41:22","slug":"de-belofte-van-nudge","status":"publish","type":"archive","link":"https:\/\/d66.nl\/vanmierlostichting\/archive\/de-belofte-van-nudge\/","title":{"rendered":"De belofte van Nudge<\/i>"},"content":{"rendered":"Lees hier het pdf<\/a>\u00a0van dit artikel.<\/em>\n\nEen duwtje in de goede richting<\/em><\/strong>\n\nNieuwe psychologische inzichten over de complexiteit van menselijk gedrag vinden nog te weinig weerklank in Den Haag. Beleidsmakers gebruiken veelal de traditionele instrumenten van \u2018wortel\u2019 en \u2018stok\u2019. Een politieke discussie over een \u2018duwtje\u2019 (nudge) <\/em>is hard nodig, meent Jasper Zuure. <\/strong>\n\nDoor Jasper Zuure<\/strong>\n\nVolgens veel politici en beleidsmakers leidt be\u00adpaald \u2018onverstandig\u2019 gedrag van burgers tot maat\u00adschappelijke problemen. Zo zouden ongezonde leefstijlen leiden tot stijgende ziektekosten, de huidige energieconsumptie tot klimaatveran\u00addering, en onverstandige financi\u00eble keuzes tot economische en sociale instabiliteit. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de overheid het gedrag van burgers probeert te be\u00efnvloeden. Het huidige beleid is hiertoe echter slechts beperkt in staat. Dit komt voor een belangrijk deel omdat de be\u00adleidswereld wordt gedomineerd door het beeld van de mens als zogeheten homo economicus<\/em>: het rationele individu dat bewust en weloverwogen zijn eigen belangen nastreeft. Menselijk gedrag is echter veel complexer dan dat.\n\nDe afgelopen jaren vindt dit inzicht vanuit de psychologie, gedragseconomie en communi\u00adcatiewetenschappen steeds vaker een plek in de beleidsvorming. Veel van wat er tegenwoordig be\u00adkend is in de wetenschap over de psychologie van keuze en gedrag is verzameld in het boek Nudge <\/em>van Thaler en Sunstein (2009) en de verkennende studie De menselijke beslisser <\/em>van de Wetenschap\u00adpelijke Raad voor het Regeringsbeleid (Tiemeijer, Thomas en Prast 2009). Beide studies zijn kritisch over het idee van de homo economicus<\/em>. Thaler en Sunstein (2009: 6) stellen: \u2018If you look at economics textbooks, you will learn that homo economicus can think like Albert Einstein, store as much memory as IBM\u2019s Big Blue, and exercise the willpower of Ma\u00adhatma Gandhi.\u2019 <\/em>Tegenover dit beeld van de homo <\/em> economicus<\/em>, ook wel het rationele-keuzemodel genoemd, plaatst de wrr een mooi state-of-the-art <\/em>overzicht van de complexe en soms grillige dynamiek van menselijk keuzegedrag.\n\nDe belofte van deze nieuwe inzichten \u2013 die rond\u00adgaan onder de noemer Nudge <\/em>\u2013 is dat de overheid burgers een duwtje in de goede richting kan geven zonder daarbij hun vrijheden in te perken. Er bestaat hierover echter nog veel onduidelijk\u00adheid en onenigheid. Aan de hand van recente literatuur zal ik in dit artikel een aantal inzichten over de psychologie van keuze en gedrag bespre\u00adken, de implicaties daarvan voor beleid verken\u00adnen, en betogen dat de belofte van Nudge <\/em>vraagt om een politisering van de instrumenten van gedragsbe\u00efnvloeding.\n\nDe heteronome mens\n<\/strong> In de rapportage Hoe mensen keuzes maken<\/em>, een vervolg op de eerdergenoemde verkennende WRR-studie, vat Tiemeijer (2011) nieuwe in\u00adzichten over de psychologie van keuze en ge\u00addrag handig samen in een bespreking van vier \u2018beperkingen\u2019 van de homo economicus <\/em>en het rationele-keuzemodel. Ten eerste hebben men\u00adsen een beperkte rationaliteit. Zij maken minder goed en minder vaak een kosten-batenafweging voorafgaand aan hun keuzes dan lang werd aan\u00adgenomen. In hun keuzes worden zij bijvoorbeeld be\u00efnvloed door verschillende biases<\/em>. Zo worden verliezen zwaarder gewogen dan winsten (Kahne\u00adman en Tversky 1979), lijken mensen te focussen op het \u2018hier en nu\u2019 en heeft men een motivatie \u2018om te houden wat je hebt\u2019. Daarnaast hebben mensen niet altijd evenveel zin om uitgebreid stil te staan bij al hun keuzes. Zij gaan liever af op hun gevoel of heuristieken<\/em>, simpele vuistregels als \u2018kies de middelste optie\u2019 of \u2018kies het bekendste merk\u2019.\n\nTen tweede is de rol van het bewuste beperkt. Mensen laten zich veel meer door het onderbe\u00adwuste leiden dan tot voor kort werd gedacht. Psychologen maken onderscheid tussen twee denksystemen: een snel onbewust systeem en een langzaam bewust systeem. Twee processen in de interactie tussen deze systemen zijn hier met name belangrijk om te noemen. 1) Gewoontes kunnen automatismen worden waarvan mensen zich na een tijdje niet meer bewust zijn. Denk maar aan leren autorijden of leren typen. En 2) het gedrag wordt be\u00efnvloed door primes<\/em>, aanwijzin\u00adgen in de omgeving die bepaald gedrag activeren of oproepen. Beroemd is het experiment waar mensen na het lezen over oude mensen onbewust langzamer gingen lopen.\n\nTen derde hebben mensen beperkte wilskracht. Het bewuste biedt weliswaar de mogelijkheid tot zelfcontrole en weloverwogen besluiten, maar dit vermogen is begrensd. Je zou de wilskracht met een spier kunnen vergelijken: wanneer er lang\u00addurig beroep op onze wilskracht wordt gedaan, kan deze uitgeput raken en heeft deze tijd nodig voor herstel (Faddegon, 2009). Tiemeijer (2009: 299) geeft een treffend voorbeeld: \u2018Wie een zware en vermoeiende dag achter de rug heeft waarop hij zich continu moest \u2018inhouden\u2019 (geen kroket tijdens de lunch, niet boos worden op ergerlijke collega\u2019s, niet drinken omdat men nog moet rij\u00adden, geen ruzie maken met de partner) heeft zijn vermogen tot zelfcontrole wellicht zo uitgeput dat hij \u2018s avonds laat alsnog zwicht voor een aan\u00adval op de ijskast.\u2019 Ten vierde zijn mensen minder ego\u00efstisch dan doorgaans wordt aangenomen. Zij zijn vaker bereid iets voor de medemens te doen dat niet (direct) in het eigen belang is. Vanuit een evoluti\u00adonair perspectief is dit logisch: mensen moeten wel samenwerken om te kunnen overleven. Ook zijn mensen bereid profiteurs en free riders <\/em>te straffen, zelfs als dit straffen ten koste gaat van henzelf. Opmerkelijk is verder dat het financieel belonen van prosociaal gedrag contraproductief kan uitpakken als de intrinsieke motivatie wordt verdreven door de financi\u00eble prikkel (crowding out)<\/em>. Het financieel belonen van vrijwilligers, zo\u00adals het betalen van mantelzorgers, zou daardoor averechts kunnen werken.\n\nTiemeijer (2011) komt tot de ontnuchterende con\u00adclusie dat de mens meestal minder autonoom is dan gedacht en gehoopt. Volgens hem is de mens eerder heteronoom: gedrag is de resultante van allerlei factoren in de sociale en fysieke omgeving die de mens via het onderbewuste sturen. Geluk\u00adkig voor beleidsmakers is het gedrag van mensen wel enigszins \u2018voorspelbaar irrationeel\u2019 (Ariely, 2008). Dit betekent dat er wel degelijk mogelijk\u00adheden zijn om gedrag van burgers te be\u00efnvloeden.\n\nLibertair paternalisme\n<\/strong> De overheid maakt van verschillende instrumen\u00adten gebruik om het gedrag van burgers te be\u00efn\u00advloeden. De afgelopen decennia heeft de overheid een palet aan instrumenten opgebouwd. Veel be\u00adleidsmakers en onderzoekers maken onderscheid tussen de \u2018stok\u2019, \u2018wortel\u2019 en \u2018tamboerijn\u2019. De stok staat hierbij voor wet- en regelgeving waarmee de overheid kan gebieden of verbieden (bijv. rook\u00adverbod), de wortel staat voor financi\u00eble prikkels waarmee zij kan belonen of belasten (bijv. tabaks\u00adaccijnzen), en de tamboerijn voor communicatie waarmee zij kan aanbevelen of ontraden (bijv. informatie op sigarettenpakjes).\n\nGebaseerd op bovenstaande inzichten over menselijk gedrag wordt aan deze instrumenten steeds vaker het instrument van \u2018keuzearchitec\u00adtuur\u2019 toegevoegd. Keuzearchitectuur betreft volgens Thaler en Sunstein (2009) de context waarin mensen keuzes maken. Deze is volgens hen nooit neutraal, omdat kleine wijzigingen in het ontwerp mensen al een bepaalde richting op kunnen sturen en een groot effect kunnen heb\u00adben. Een van de meest aangehaalde voorbeelden van keuzearchitectuur is de default<\/em>, de keuze voor de standaardoptie. Zo zijn er veel meer donors in landen waar mensen automatisch orgaandonor zijn dan in landen waar mensen zich actief moe\u00adten aanmelden.\n\nHet idee van keuzearchitectuur is op zich niet nieuw. Wel zijn er steeds meer inzichten over de psychologische en omgevingsfactoren die een belangrijke rol spelen bij keuzearchitec\u00adtuur. Deze inzichten kan de overheid bewuster en doelgerichter inzetten om burgers te nudgen<\/em>. Thaler en Sunstein (2009) beschrijven een nudge <\/em>als elk aspect van de keuzearchitectuur dat het gedrag van mensen verandert op een voorspel\u00adbare manier zonder daarbij opties te verbieden of op een significante manier de economische prik\u00adkels te veranderen. Om binnen de grenzen van nudging <\/em>te vallen, moet de interventie makkelijk en goedkoop te ontwijken zijn. Nudges <\/em>zijn geen verplichtingen: fruit op ooghoogte leggen geldt bijvoorbeeld als een nudge<\/em>, maar junkfood verbie\u00adden niet.\n\nThaler en Sunstein (2009) noemen de beweging achter hun idee\u00ebn Libertair Paternalisme<\/em>. Het liber\u00adtarische element in deze benadering is de idee dat mensen over het algemeen vrij moeten zijn in hun keuzes en dat zij zich moeten kunnen onttrek\u00adken aan arrangementen als zij dit zouden willen. Het paternalistische zit in het uitgangspunt van de auteurs dat zij het legitiem achten voor keu\u00adzearchitecten, zoals de overheid, om het gedrag van mensen te be\u00efnvloeden zodat zij een langer, gezonder en beter leven kunnen leiden.\n\nDuale strategie\n<\/strong>Uit onderzoek van de wrr (Tiemeijer, Thomas en Prast, 2009) blijkt echter dat gedragsbe\u00efnvloeding door de overheid lang niet altijd even goed werkt. In sommige gevallen zijn de effecten zelfs tegen\u00adgesteld aan wat het beleid beoogt. Ook is vaak nog niet bekend wat de effecten zijn. Hoewel sinds het verschijnen van Nudge <\/em>en de hier besproken WRR-studies al het nodige in politiek en beleid in beweging is gebracht, zet de overheid nog vooral in op traditionele instrumenten.\n\nTiemeijer (2011) bespreekt een aantal gewenste veranderingen bij beleidsvorming. Zo zou vol\u00adgens hem alle beleidsvorming moeten beginnen met gedegen onderzoek naar de wijze waarop mensen keuzes maken op het betreffende beleids\u00addomein. Dat onderzoek zou zich onder andere moeten richten op de drijfveren van burgers, de wijze waarop zij keuzes maken, de keuzecontext waarbinnen ze dat doen en de individuele ver\u00adschillen tussen burgers die relevant kunnen zijn. Daarnaast zouden beleidsmakers moeten inzetten op een duale strategie van gedragsbe\u00efnvloeding; dat houdt in dat zij zowel inzetten op de meer conventionele strategie van de beredeneerde route van informeren en overtuigen als de meer onconventionele strategie van het benutten van de beperkte rationaliteit en onbewuste processen bij de burger.\n\nPolitisering van gedragsbe\u00efnvloeding\n<\/strong>De belangrijkste les die we uit het voorgaande kunnen trekken, is misschien wel dat beleid, en de keuzearchitectuur die daar het gevolg van is, nooit neutraal is. Dat de belofte van Nudge <\/em>nog niet geheel is ingelost, is niet zo verwonderlijk Immers: als keuzearchitectuur niet neutraal is, aan de hand van welke normen en waarden moe\u00adten we deze dan vormgeven? Hoe bepalen we deze normen en waarden? De toepassing van de zojuist besproken psychologische kennis is nog niet zo eenvoudig, omdat er in politiek en beleid ver\u00adschillende perspectieven met elkaar strijden.\n\nAllereerst moet het psychologisch perspectief op menselijk gedrag in Den Haag opboksen tegen het dominante economische perspectief waarbij het rationele-keuzemodel centraal staat. Voor veel beleidsmakers, maar ook onderzoekers, is het niet meteen duidelijk hoe het psychologische perspectief \u2013 met zijn eigen optiek, methoden en technieken, en oplossingsrichtingen \u2013 een bijdrage kan leveren aan de totstandkoming van beleid. Daarnaast strijden ook verschillende normatieve perspectieven over wat nu eigenlijk gewenst gedrag is en over hoe ver de overheid mag gaan bij het be\u00efnvloeden van burgers. Met name (sociaal-)liberalen moeten niet zoveel heb\u00adben van een \u2018betuttelende\u2019 of \u2018paternalistische\u2019 overheid. Waarom zou de overheid zich moeten bemoeien met vragen over het goede leven? En wanneer mogen individuele vrijheden ingeperkt worden ten behoeve van de aanpak van collectieve problemen? Vooral onderwerpen die de persoon\u00adlijke identiteit van mensen raken zijn al snel omstreden. Dat we ons netjes moeten gedragen in het verkeer zullen veel mensen accepteren, maar niet dat de overheid zich bemoeit met hoeveel we eten en bewegen.\n\nOok is er onenigheid over de vraag hoe trans\u00adparant de overheid moet zijn over haar be\u00efn\u00advloeding? Wanneer wordt gedragsbe\u00efnvloeding manipulatie? Dat een vlieg in het urinoir mannen nudget <\/em>om niet naast de pot te pissen lijkt nog vrij onschuldig, maar dat mensen zonder dat zij het doorhebben automatisch orgaandonor zijn, is dat al een stuk minder. Het is daarom belangrijk te bepalen hoe open of gesloten en hoe dwingend of vrijblijvend nudges <\/em>mogen zijn.\n\nVoor of tegen\n<\/strong>Discussies over de wenselijkheid van gedragsbe\u00ad\u00efnvloeding door de overheid monden vaak uit in een scherpe tegenstelling: je bent voor of tegen. Dit kan nuttig zijn om politieke posities helder te krijgen, maar het is de vraag of deze tegenstel\u00adling ook altijd even productief en verstandig is bij het oplossen van maatschappelijke problemen. Vaak wordt namelijk vergeten dat de overheid het gedrag van burgers vaak al bewust of onbewust be\u00efnvloedt. Beleid is niet neutraal. Veel discus\u00adsies over gedragsbe\u00efnvloeding blijven daarnaast hangen in een discussie over de beoogde doelen waardoor er minder aandacht is voor een discus\u00adsie over de middelen die daartoe kunnen worden ingezet.\n\nHet is dan ook productiever om de vraag te stel\u00adlen onder welke voorwaarden en in welke vorm de overheid gedrag van burgers zou mogen en kunnen be\u00efnvloeden. Het gaat dan dus om een \u2018ja, mits\u2019 of een \u2018nee, tenzij\u2019. Om te kunnen bepalen wanneer het doel de middelen heiligt, moeten politici en beleidsmakers ook kijken naar de (nieuwe) middelen die beschikbaar zijn. Vooral omdat nieuwe strategie\u00ebn wel eens een verbete\u00adring zouden kunnen zijn van het huidige repertoi\u00adre. Daarvoor is dus niet alleen een politisering van het beoogde doel van gedragsbe\u00efnvloeding nodig, maar ook van de beoogde middelen die politici en beleidsmakers daartoe kunnen inzetten.\n\n \n\nJasper Zuure <\/strong>is sociaal psycholoog en werkt bij de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) aan een afwegings- en besliskader voor gedragsbe\u00efnvloeding. Hij was eerder werkzaam bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) waar hij o.a. meewerkte aan De menselijke beslisser. <\/em>Veel van de hier besproken idee\u00ebn komen voort uit deze projecten, maar het artikel is op persoonlijke titel gepubliceerd. De verantwoording voor de tekst ligt dus bij de auteur.\n\n \n\nLiteratuur <\/strong>\n